Het merkwaardige verhaal van de kerstaugurk
Hoe tradities worden gemaakt
Groen is, samen met rood, misschien wel de ultieme kerstkleur. Het groen van de kerstboom, hulst en dennentakken, gecombineerd met het rood van bessen, linten en natuurlijk de kerstman. Het zijn kleuren die zo vanzelfsprekend bij Kerstmis horen dat we ons een kerst zonder deze kleuren nauwelijks kunnen voorstellen.
Toch is er iets merkwaardigs aan de hand met groen als het om kerstornamenten gaat. Want hoewel groen overal aanwezig is, zijn kerstballen die helemaal groen zijn eigenlijk veel minder populair dan je zou verwachten. En dat is niet zo vreemd. Een volledig groene kerstbal verdwijnt al snel tussen de takken van een mooie kerstden. De meeste mensen kiezen liever voor ornamenten die wat meer opvallen, in rood, goud, zilver of een andere uitgesproken kleur. Des te opmerkelijker is het dat juist een van de bekendste en meest geliefde figuurlijke kerstornamenten helemaal groen is:
De augurk.
Jawel, kerst augurk in de kerstboom.
Bijna al onze glasblazers hebben er wel een in hun collectie. Van piepkleine augurkjes tot indrukwekkende exemplaren van wel vijftien centimeter lang, en alles daartussenin. Glad, bobbelig, donkergroen, lichtgroen, glanzend of mat. De kerstaugurk, in Amerika beter bekend als de Christmas Pickle, is inmiddels een klassieker onder de glazen kerstornamenten. Vooral in de Verenigde Staten is hij razend populair. Maar waarom zou iemand eigenlijk een augurk in zijn kerstboom willen hangen? En hoe is dit nogal onwaarschijnlijke stukje groente uitgegroeid tot een geliefde kersttraditie? Zoals zo vaak bij oude gebruiken is het antwoord minder eenvoudig dan je zou denken. Er doen verschillende verhalen de ronde, sommige ontroerend, andere gruwelijk en weer andere zo onwaarschijnlijk dat ze bijna te mooi zijn om niet waar te zijn.
Een augurk die een leven redde
Een van de bekendste verhalen voert ons terug naar de Amerikaanse Burgeroorlog, die tussen 1861 en 1865 werd uitgevochten. Volgens deze legende werd een soldaat die aan de zijde van de Union, de noordelijke staten, vocht, gevangengenomen en onder erbarmelijke omstandigheden opgesloten. Uitgehongerd en ernstig verzwakt smeekte hij op kerstavond zijn bewaker om iets te eten. De bewaker kreeg medelijden en gaf hem een zure augurk. En wonder boven wonder: de augurk gaf de soldaat precies genoeg kracht om te overleven.
Eenmaal thuis zou hij uit dankbaarheid ieder jaar met Kerstmis een augurk in zijn kerstboom hebben gehangen, als herinnering aan het stukje groente dat zijn leven had gered. Het is een mooi verhaal, met precies de juiste ingrediënten voor een kerstlegende: ontbering, mededogen, een wonderbaarlijke redding en natuurlijk een gelukkige afloop.
Maar of het werkelijk zo is gebeurd? Daarvoor ontbreekt ieder overtuigend historisch bewijs.
Sint Nicolaas en de jongens in het pekelvat
Een andere verklaring brengt ons dichter bij huis, namelijk bij Sint Nicolaas, de heilige die uiteindelijk model zou staan voor de Amerikaanse Santa Claus. Een van de wonderverhalen die aan Sint Nicolaas worden toegeschreven, vertelt over drie jonge reizigers, vaak beschreven als studenten of kinderen, die onderdak zochten in een herberg. Hun gastheer bleek helaas niet zo gastvrij als gehoopt. Hij beroofde en vermoordde zijn gasten en verborg hun lichamen in een groot vat met pekel. Gelukkig kwam Sint Nicolaas langs. Hij ontdekte wat er was gebeurd en wekte de drie slachtoffers op wonderbaarlijke wijze weer tot leven. Het verhaal, dat in verschillende versies al eeuwenlang wordt verteld, staat bekend als het wonder van de drie kinderen of studenten in het pekelvat.
En daar komt de augurk om de hoek kijken.
Pekelen was immers een veelgebruikte manier om voedsel te conserveren, lang voordat iemand ooit van een koelkast had gehoord. Niet alleen vlees en vis, maar ook groenten werden op deze manier houdbaar gemaakt. In het Engels wordt het verhaal soms aangeduid als The Legend of the Pickled Boys. Van pickled boys naar pickles is het taalkundig maar een klein stapje. Maar daarmee is nog niet verklaard waarom er een glazen augurk in de kerstboom zou moeten hangen. Het verband is aardig bedacht, maar historisch gezien behoorlijk dun.
Een Duitse traditie?
Een derde verklaring, en misschien wel de bekendste, zoekt de oorsprong in Duitsland.
Volgens dit verhaal zouden arme Duitse families hun kerstboom met augurken hebben versierd omdat ze zich geen snoepgoed, speelgoed of kostbare kerstversieringen konden veroorloven.Dat klinkt op het eerste gezicht niet eens zo onlogisch. De traditie om kerstbomen te versieren met eetbare zaken is immers oud. Lang voordat glazen kerstballen hun intrede deden, werden Duitse kerstbomen opgetuigd met appels, walnoten, gedroogd fruit, koekjes en zoetigheden. Ook kleine geschenken en zelfgemaakte versieringen vonden hun weg naar de takken. Waarom dan geen augurk? Al moeten we daarbij wel bedenken dat verse augurken in december niet bepaald voor het oprapen lagen. Als er werkelijk augurken in de boom werden gehangen, dan zullen dat waarschijnlijk ingelegde exemplaren zijn geweest. Maar hier doet zich een merkwaardig probleem voor.
In Duitsland zelf blijkt de zogenaamde oude traditie van de Weihnachtsgurke bij veel mensen helemaal niet bekend te zijn. Zeker niet als een eeuwenoud, algemeen verspreid gebruik. Er zijn wel Duitse families die een augurk in de kerstboom hangen, maar het is heel goed mogelijk dat zij die gewoonte juist vanuit Amerika hebben overgenomen.En dat is toch wel vreemd voor een traditie die zo nadrukkelijk als oer-Duits wordt gepresenteerd.
Van Lauscha naar Amerika
Om te begrijpen waar de kerstaugurk met kerstmuts waarschijnlijk werkelijk vandaan komt, moeten we terug naar de tweede helft van de negentiende eeuw. Naar Lauscha, een klein stadje in Thüringen, midden in een streek waar glasblazen al eeuwenlang een belangrijk ambacht was. In de negentiende eeuw ontwikkelde Lauscha zich tot een van de belangrijkste centra voor de productie van glazen kerstornamenten. De glasblazers maakten niet alleen de ronde kerstballen die we allemaal kennen, maar ook een wonderlijke verscheidenheid aan figuren. Appeltjes, peertjes, druiven, walnoten, wortelen, dennenappels, vogels en allerlei andere vormen werden met de mond geblazen, vaak met behulp van mallen, vervolgens verzilverd en met de hand beschilderd. De inspiratie kwam voor een belangrijk deel uit de traditionele kerstboom versieringen. Wat vroeger echt fruit of een echte walnoot was geweest, kon nu in glas worden uitgevoerd. Het was een logische ontwikkeling: glazen ornamenten waren decoratief, konden jaar na jaar opnieuw worden gebruikt en boden bovendien veel meer mogelijkheden voor kleur en versiering.Tussen al die prachtige glazen vruchten en groenten bevond zich ook de augurk.
De Duitse kerstornamentenindustrie had inmiddels een groeiende afzetmarkt gevonden aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. In Amerika werd de kerstboom steeds populairder, mede dankzij de invloed van Duitse immigranten en de verspreiding van Europese kerstgebruiken. Een belangrijke rol in de verkoop van geïmporteerde glazen kerstornamenten werd gespeeld door de Amerikaanse ondernemer F. W. Woolworth. Woolworth begon in de jaren 1880 Duitse glazen kerstversieringen te verkopen in zijn winkels. Het bleek een bijzonder succesvolle onderneming. De relatief goedkope, kleurrijke ornamenten waren aantrekkelijk voor een groot publiek en hielpen de versierde kerstboom bereikbaar te maken voor steeds meer Amerikaanse gezinnen. Maar hoe verkoop je tussen al die schitterende, kleurrijke ornamenten nu een volledig groene augurk?
Een briljant stukje kerstmarketing?
Hier komen we bij wat misschien wel de interessantste verklaring voor de populariteit van de kerstaugurk is. Volgens een vaak vertelde theorie waren de groene augurkjes bepaald niet de bestverkopende ornamenten uit het Duitse assortiment. Dat is gemakkelijk voor te stellen. Tussen alle glanzende, zilveren, rode en gouden kerstballen viel een groene augurk nu eenmaal nauwelijks op. En wat doe je als een product niet verkoopt? Je geeft het een verhaal.
Het verhaal wil dat Amerikaanse handelaren de augurk presenteerden als onderdeel van een eeuwenoude Duitse kersttraditie. De regels waren eenvoudig:
Op kerstavond werd de glazen augurk diep tussen de groene takken van de kerstboom verstopt. Zo goed mogelijk uit het zicht, want juist zijn groene kleur maakte hem moeilijk te ontdekken. Op kerstochtend mochten de kinderen op zoek naar het verborgen ornament. Wie de augurk als eerste vond, mocht als eerste een geschenk uitpakken of kon rekenen op een jaar vol geluk, afhankelijk van de versie van het verhaal.Daarmee veranderde de grootste tekortkoming van de kerstaugurk plotseling in zijn belangrijkste verkoopargument. Dat het ornament nauwelijks opviel, was geen probleem meer. Het was juist de bedoeling!
Of Woolworth of een andere Amerikaanse importeur deze traditie daadwerkelijk heeft bedacht om de verkoop van slechtlopende augurkjes te stimuleren, is overigens niet bewezen. Er zijn geen overtuigende historische bronnen die precies aanwijzen wie het verhaal heeft verzonnen, wanneer het voor het eerst werd verteld of welk commercieel doel ermee werd nagestreefd. Maar de verklaring is verleidelijk en past prachtig bij de opkomst van de Amerikaanse warenhuizen, de groeiende kersthandel en de manier waarop Europese gebruiken in Amerika een geheel eigen leven gingen leiden.
Wanneer wordt een verzonnen traditie een echte traditie?
Wat de oorspronkelijke aanleiding ook geweest mag zijn, één ding staat vast: het verhaal van de verborgen kerstaugurk heeft zijn werk gedaan. De Christmas Pickle groeide in Amerika uit tot een geliefd kerstornament. Er kwamen steeds meer varianten, in allerlei maten en uitvoeringen, en het zoeken naar de augurk werd voor veel families een vast onderdeel van de kerstviering. Inmiddels wordt het gebruik ook buiten Amerika steeds bekender. En ironisch genoeg heeft de zogenaamde Duitse traditie daarmee ook haar weg terug naar Duitsland gevonden.
Misschien is dat wel het aardigste aan dit hele verhaal. Want wat is een traditie eigenlijk?
We denken graag dat tradities eeuwenoud zijn, van generatie op generatie worden doorgegeven en ergens diep in het verleden hun oorsprong vinden. Maar veel gebruiken die we tegenwoordig als vanzelfsprekend beschouwen, zijn aanzienlijk jonger dan we denken. Sommige ontstaan spontaan, andere worden bedacht, aangepast, opnieuw uitgevonden of door slimme handelaren onder de aandacht gebracht. En wanneer genoeg mensen een gebruik overnemen, het ieder jaar herhalen en het vervolgens aan hun kinderen doorgeven, wordt het vanzelf een traditie. Zelfs als het allemaal met een goed verkoopverhaal is begonnen. De kerstaugurk is daar misschien wel het mooiste voorbeeld van.
Een nogal onopvallend, volledig groen stukje glas, dat dankzij een handvol legendes, een flinke dosis verbeeldingskracht en mogelijk wat commerciële vindingrijkheid is uitgegroeid tot een van de meest herkenbare figuurlijke kerstornamenten. Het verhaal over deze traditie werkt nog steeds. Want wie eenmaal een augurk in de kerstboom heeft gehangen, kan het vaak niet laten om hem het volgende jaar opnieuw te verstoppen. Zo wordt een verhaal een gewoonte, een gewoonte een familiegebruik en een familiegebruik uiteindelijk een traditie.
Een traditie die helemaal van jullie is
En misschien is dat wel het mooiste aan het verhaal van de kerstaugurk: dat het laat zien hoe eenvoudig het is om een heel eigen familietraditie te beginnen. Want waarom zou het altijd een augurk moeten zijn? Je kunt net zo goed ieder jaar een ander ornament in de kerstboom verstoppen. Een kerstbal die herinnert aan iets wat jullie samen hebben meegemaakt in het afgelopen jaar. Een bijzondere reis, dat heerlijke etentje waar nog steeds over wordt gepraat, iets wat iemand is kwijtgeraakt en gelukkig weer heeft teruggevonden, een nieuwe liefde, een kleine overwinning of een avontuur dat niemand ooit zal vergeten.
Stel je eens voor hoe leuk het is om ieder jaar met Kerstmis samen te bedenken welk ornament dit keer een plekje tussen de takken verdient. Om herinneringen op te halen, verhalen opnieuw te vertellen en samen te lachen om dingen die misschien allang vergeten leken. Zo ontstaat, bijna ongemerkt, iets wat helemaal van jullie is. Een klein ritueel waar iedereen ieder jaar weer naar uitkijkt. Iets wat kinderen zich later zullen herinneren als ze aan de kerstfeesten van vroeger denken, en misschien ooit zelf weer doorgeven aan hun eigen kinderen.
Want de mooiste familietradities hoeven helemaal niet eeuwenoud te zijn. Ze beginnen vaak met iets heel kleins, krijgen met de jaren steeds meer betekenis en worden uiteindelijk dierbare herinneringen.